Friday, June 22, 2018

मेरी कहानियां


एक साथ 14 कहानिया।
हर कहानी के 8 पेज।दमदार चित्रांकन।अच्छी पेशकश ओर तैयार हुआ आए विशेष वार्ता संग्रह।रिलायबल ग्रुप के साथ ये काम किया।

मुजे सिर्फ कहानिया लिखनी थीC।चित्रवार्ता।बालमंदिर में अभ्यास करने वाले बच्चों के लिए ये कहानियां लिखी गई।मुझसे ये काम बहोत कम दिनों में करवाया गया।14 कहानियां लिखने के लिए मुजे समय नहीं मिला।

बहोत कम समय,कहिए कि 3 दिनोंमें आए सारी कहानिया लिखनी थी।गुजराती में लिखने के बाद हमने ये कहानियां हिंदी और अंग्रेजी में अनुवादीत की हैं।
पूर्व प्राथमिक ओर प्राथमिक कक्षा के बच्चों के लिए ये कहानियां लिखी गई हैं।कुछ दिनों में उसे उनके उपभोगता तक पहुंचादी जाएगी।

ऐसी 14 कहानियों को एक साथ लिखना,उसके चित्र बनाना और अन्य दो भाषा में अनुवादित करना मुश्किल था।मेने कुछ साथियों से सहयोग लिया और कहानिया तैयार हुई।

@#@
कहानी लिखना आसान हैं।
मगर उसके उपभोगता जितनी कम आयु वाले होंगे उतनी कहानी लिखने में भारी हो जाएगी।

Thursday, June 21, 2018

આવો મારી શાળાએ...

"છે સ્વર્ગથીયે વહાલી અમને અમારી શાળા. મા શારદાનું મંદિર અમે એના પૂજવાવાળા."

આ પંક્તિ જ મૂળમંત્ર છે. ખરા અર્થમાં તેને મૂર્તિમંત થયો હોય તેવી એક શાળા. આવી  સુંદર મજાની શાળા એટલે શ્રી શાંતીવન પ્રાથમિક શાળા.મોરબી જીલ્લાનું ઘરેણું કહેવાય એવી શાળા. શાળાના પ્રાંગણમાં પ્રવેશતા જ શાળાની દિવાલોને વાચા ફૂટેલી લાગે. શાળાની દીવાલો આપનું સ્વાગત કરે તેવો જાણે અનુભવ થાય. શબ્દમાં કદાચ ન વર્ણવી શકાય તેવી અદ્વિતિય શાળાને જાણવા અને માણવા શાળાની મુલાકાત તો લેવી જ ઘટે.

આ શાળાને જીવંત બનાવનાર શિલ્પી એટલે મનનભાઈ બુદ્ધદેવ.કવિવરશ્રી રવિન્દ્રનાથ ટાગોરની પંક્તિ કે, ."તારી હાક સુણી કોઇના આવે તો તુ એકલો જાને રે" ને મનનભાઈ એ જાણે આત્મસાત કરેલ છે.એચટાટ ની યોજનાને આધારે તેઓ આ શાળામાં હાજર થયા. શ્રી મનનભાઇ બુદ્ધદેવ પોતાના સબળ નેતૃત્વના કારણે શાળામાં આમૂલ પરિવર્તન લાવી શક્યા છે.કાયમ માટે હકારાત્મક વલણ સાથે નવતર વિચારોનો અમલ કરી  શાળાની આગવી ઓળખ ઉભી કરવામાં સફળતા મળી છે.વિદ્યાર્થીઓ પ્રત્યેનો અપાર પ્રેમ, જવાબદારી કે કામ અંગેની નિષ્ઠા સાથે વ્યાવસાયિક સજ્જતા ધરાવતા આ શિક્ષક.કહેવાય કે શિક્ષણ માટે જરૂરી ત્રણેય મુખ્ય બાબતોનો અહી સંગમ થતો જોવા મળે છે. છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં શાળામાં દેખીતો સુધારો થતો જોવા મળે છે.આ સુધારો જોઈ શકાય છે.આ શાળાએ દરેક વર્ષે ઉજવાતા ગુણોત્સવમાં સતત સુધારો કરી આજે ચોક્કસ સ્થાન મેળવ્યું છે.

આ સફળતા માટે મનનભાઈ શાળા પરિવાર અને એસએમસીન સભ્યોને મહત્વ આપે છે.શલાનિ ચોક્કસ અને યોગ્યતા સાથે સર્વાંગી  પ્રગતિ માટે ચોક્કસ વાતાવરણ અને માર્ગદર્શન પૂરું પડ્યું છે.શાળાના શિક્ષકગણની સંઘભાવના અને કર્તવ્યપાલન પણ આ માટે એટલું જ મહત્વનું હોવાનું સ્વીકારતાં શ્રી મનનભાઈ બુદ્ધદેવ જણાવે છે કે ‘શાળાની મુલાકાતે એક વખત શ્રી વિપુલભાઈ મહેતા આવ્યા.તેઓ જીલ્લા શિક્ષણ અને તાલીમ ભવનમાં લેકચરર તરીકે ફરજ બજાવે છે.એમને શાળાની વિવિધ પ્રવૃત્તિઓ જોઈ ણે એવા પ્રભાવિત થયા કે એમને શાળા મુલાકાત અંગે એક લેખ લખ્યો.આ શાળાના એ લેખને ગુજરાત રાજ્યની તમામ શાળાઓ સુધી પહોંચાડવા માટે GCERT એ આ લેખને જીવન શિક્ષણમાં સ્થાન આપ્યું. 

આ શાળાને જીવન શિક્ષણમાં સ્થાન મળે એ માટે અનેક કારણો જવાબદાર છે.આ શાળા વર્ષ ૨૦૦૪થી શરૂ થયેલ છે. શાળાના તમામ દફતર,અહેવાલ,પરિપત્રો અને અન્ય તમામ વિગતો ચોક્કસ રીતે જોવા મળે.શિક્ષક તાલીમ દરમિયાન ભૂતકાળમાં ઓપીસ કીપિંગ માટે એક તાલીમ નું આયોજન થયું હતું. જો ઓફીસ કીપિંગ વાત કોઈ એ સમજાવી હોય તો એ માટે આ શાળાની મુલાકાત લેવી જ રહી. આ બધું અરે...બધી જ બાબતો અહીં યોગ્ય રીતે વર્ગીકૃત જોવા મળે છે. શાળાની હાલની તમામ માહિતી પણ કોમ્પ્યુટરાઇઝડ્ જોવા મળે છે. આ શાળાને લગતી દરેક માહિતી તુરંત ઉપલબ્ધ થાય છે. ઇ – સ્વરૂપની માહિતી ખરેખર અન્ય મુખ્યશિક્ષકો માટે પ્રેરણારૂપ છે. શાળામાં થયેલ તમામ પ્રવૃત્તિના અહેવાલ અને ફોટોગ્રાફ પણ કોમ્પ્યુટરાઇઝ જોવા મળે છે.  

પાઠ્યપુસ્તકના લેખન સાથે જોડાયેલ હોવાથી શ્રી મનનભાઈ એ શાળામાં અને નવી સુવિધા કે બાંધકામ વખતે રાષ્ટ્રીય અભ્યાસક્રમ રૂપરેખા - ૨૦૦૫ના સિદ્ધાંતો ને ચોક્કસ ધ્યાનમાં રાખેલ એવું જણાય વગર રહેતું નથી. BALA – Building As Learning Aid યોજના અંતર્ગત શાળાને સુંદર રીતે સર્જનાત્મકતાથી આકાર આપેલ છે. શાળાની બહારથી પસાર થતા બાળકો શાળા તરફ આકર્ષાય તે રીતે કાર્ટુનના ચિત્રો રાખવામાં આવેલ છે. સવારની વૈવિધ્યસભર પ્રાર્થના પણ આવનારને આધ્યાત્મિતાની અનૂભૂતિ કરાવે છે. આ શાળાની ઓફિસમાં સ્થાપનાથી શાળામાં સેવા આપતા બધાં જ શિક્ષકોની નામાવલી તથા તેની સંપૂર્ણ વિગતઆ શાળામાં જોઈ શકાય છે. કહેવાય છે કે સારું કાર્ય કરવા માટે આર્થિક પાસું બાધારૂપ થતું નથી. આ શાળા પણ ગામના લોકો.એસએમસી ના સભ્યો અને સેવા નિવૃત્ત શિક્ષકો દ્વારા  સુવિધાઓ માટે સહકાર આપવામાં આવે છે.

શાળાની દિવાલોને જોઇને એમ થાય કે વિદ્યાર્થીને વર્ગખંડની અંદર જવાની જરૂર શું છે ? તમામ વિષયોને ન્યાય આપતી દિવોલો જાણે અધ્યાપન કરાવતી હોય તેવું દેખાય. જે – તે ધોરણના વર્ગખંડ અનુસાર દિવાલો પર સાહિત્યની પસંદગી અદભૂત છે. પ્રાથમિક કક્ષાના વિદ્યાર્થીઓને તેમની વયકક્ષા અનુરૂપ દિવાલો પરની ચિત્રાત્મક સ્વરૂપની માહિતી અને ભાષા અને ગાણિતિક સંકલ્પનાઓ સમજાવતા ચિત્રો ધ્યાનાકર્ષક છે. વિજ્ઞાન અને ગાણિતિક સંકલ્પનાઓ અને ભાષા સજ્જતા જેવી થીમ પર દિવાલો તૈયાર કરવામાં આવેલ છે. ઉચ્ચ પ્રાથમિકના વર્ગખંડોની આજુબાજુની દિવાલો પર સાક્ષરી વિષયોના શિક્ષણની સાથે સાથે મૂલ્ય શિક્ષણનું ધ્યાન રાખવામાં આવેલ છે. દિવાલો ઉપર  સ્પોર્ટસ, સંગીત, યોગ, જીવન કૌશલ્યો જેવા વિષયોનેની વિવિધ માહિતી સુંદર રીતે રજુ થઇ છે.આ શાળાની ખાસ બાબત એ નોધી શકાય કે શાળા પુસ્તકાલયના બધા જ પુસ્તકો ણે અહી કક્ષા અનુસાર વહેંચેલા છે.એવું કહેવાય કે દરેક વર્ગખંડમાં પુસ્તકાલય છે.દરેક વર્ગમાં વિદ્યાર્થીનો વયકક્ષા અનુસાર પુસ્તકો રાખવામાં આવેલ છે. આવું કરવાથી બાળકો મોટી સંખ્યામાં પુસ્તકોનો ઉપયોગ કરતાં થયાં છે.શાળાની  ફરતે જ્યાં નજર પડે કે જગ્યા વધેલી હોય ત્યાં વિદ્યાર્થીઓ માટે કાયમી રસપ્રદ, જીજ્ઞાસાપ્રેરક આકૃતિઓ અને ગાણિતિક કોયડાઓ એ રીતે તૈયાર કર્યા છે કે જે કાયમી નવા જ લાગે. 

આપનો દેશ અનેકતામાં એકતા દર્શાવે છે.આ જ કારણે કદાચ આ શાળાની દીવાલો વૈયક્તિક ભિન્નતા, ભાષા અને જાતિ,ધર્મ અને સામાજિકતા સમજાવી શકાય તે રીતે તૈયાર કરેલ છે. દિવાલો પરનું લખાણ ગુજરાતી, હિન્દી, અંગ્રેજી અને સંસ્કૃત ભાષામાં છાપેલું જોવા મળે છે. જે વિદ્યાર્થીઓ ને ભાષાના વિવિધ કૌશલ્યો માટે સરળતાથી સહયોગ કરે છે. દિવાલો ઉપર પુરૂષ વિવિધ મહાનુભાવોની તાઇલ્સ્મા છપાયેલ છબી.આ છબીની નીચે છપાયેલ વિગત અને સાથે વિવિધ ક્ષેત્રમાં યોગદાન આપનાર કેટલીય મહિલાઓની વિગતો ટાઈલ્સ ઉપર છપાયેલી અને બાળકો તેનો ઉપયોગ કરતા હોય તેવી જોવા મળે છે.બાલ્કેન્દરી શાળા હોઈ આ શાળાની વિવિધ સુવિધાઓ વિદ્યાર્થીની ઉંચાઇને ધ્યાનમાં રાખી ગોઠવણ કરવામાં આવે છે. આમ, શિક્ષણમાં સમાવેશનની સંકલ્પના પણ આ શાળાની દીવાલો ધ્વારા સ્પષ્ટ થાય છે. 

વિવિધ રંગથી રંગાયેલી અને ચોક્કસ પેટન ને આધાર રાખી કેટલીક ખાસ બાબતો તૈયાર કરવામાં આવી છે. વિવિધ રંગ અને તેની અનેક ત્રાહ ધ્વારા શાળા રંગબેરંગી લાગે છે. આવી રંગીન દીવાલો કે કેટલોક ભાગ શાળાને વધારે આકર્ષક બનાવે છે.આ શાળામાં બનાવેલ Mystery Wall પણ નિયમિત ઉપયોગમાં આવે છે.આ માટે શાળાના શિક્ષકો આ વોલ સાથે રાખી અમલી બનાવી શકાય તેવી વિવિધ પ્રવૃત્તિ કે આયોજન કરવામાં આવે છે.એવી રમતો,શરીરના અંગો,અવાજની ઓળખ,અવલોકન અને અન્ય એવી કેટલીય કૌશલ્ય વર્ધક બાબતો ધ્વારા આ કામ સરળતાથી આ વોલ ધ્વારા કરી શકાય તેવું આયોજન કરેલ છે.આ શાળામાં બનાવવામાં આવેલ Amphitheatre ચોક્ખું અને છતાય રોજબરોજ વિવિધ પ્રવૃત્તિમાં વપરાતું જોવા મળે છે. આ શાળાની છત હોય,તળિયું હોય કે શાળાની દિવાલો હોય.

અહી દરેક તબક્કે જાને દીવાલ નહીં શાળાનો દરેક ખૂણો જાને પોતે પોતાનો પરિચય આપે છે.ચિત્રો ધ્વારા આપવામાં આવેલી વિગત એવી સરળ રીતે રજુ કરવામાં આવી છે કે એ ચિત્રને જોઈ સમજવામાં બાળક ણે તેનું ધોરણ આડું ન આવે.અહી દરેક પોતાની સમાજ મુજબ કામ કરી શકે,સમજી શકે તે રીતે શાળાને તૈયાર કરવામાં આવી છે.શાળામાં ખાસ કરીને દરેક તબક્કે પર્યાવરણનું જતન,રક્ષણ અને સંવર્ધન માટે વિશેષ આયોજન થાય છે.સ્વચ્ચાતા માટે શાળાના શિક્ષકો પહેલ કરે છે.આ કામ ણે બાળકો રોજ સુઓએરે નિભાવે છે.એ વાત ચોક્કસ કે અહીં સફાઈ માટે શિક્ષકો પોતે પણ જોડાય છે.સાથે ગંદકી ન થાય તે માટે જાતે જાગૃત રહી વિદ્યાર્થીઓ ણે એ માટે કેળવે છે.ચોખ્ખાઈ અને સ્વચ્ચાતા માટે અહીંથી જ તેમનું વલણ ઘડતર થાય તેવા પ્રયત્નો શાળા ધ્વારા કરવામાં આવે છે. શાળા સંચાલન અને તેની સાથોસાથ સ્વચ્છતા અને રાષ્ટ્રીયતાના મૂલ્યોને અહીં વિશેષ મહત્વ આપવામાં આવે છે. ચાલવા માટે બનાવવામાં આવેલ flooringનો પ્ન અહિન વિશેશ ઉપયોગ કરવમા આવે છે.અહિ વિદ્યાર્થીઓ તળિયા ઉપર લખી શકે તે રીતે તેનું પ્લાસ્ટર કરવામાં આવેલ છે.આમ ખૂબ જ મોટી સ્લેટ આ શાળામાં ઉપલબ્ધ છે.આવી નવતર સ્લેટ નો અહી નિયમિત ઉપયોગ થાય છે.આ બાબતે ચર્ચા કરતા શ્રી મનનભાઈ એ જણાવ્યું કે,નાની ઉંમરના બાળકો સારા અક્ષર કરી શકે તે માટે તેમને મોટા અક્ષરે લખી શકે તે માટે આ જગ્યા ઉપલબ્ધ છે.અને આ શાળાના વિદ્યાર્થીઓના અક્ષર એટલે જ કદાચ ખૂબ જ સારા જોવા મળ્યા.શાળાનું તળિયું લખવા ઉપરાંત અંકો અને અક્ષરોની ઓળખ માટે  શાળાએ તળીયાનો ઉત્તમ ઉપયોગ કર્યો છે.

આપને એ જણાવવું જરૂરી છે કે મોરબી ટાઈલ્સના વ્યવસાય માટે વિશ્વમાં પોતાની ઓળખ ધરાવે છે. Vitrified Tiles ઉત્પાદનમાં આ શહેર પોતાનીછાતા સાથે કાયમ આગવી હરોળમાં જોવા મળે છે.શ્રી મનનભાઈ બુદ્ધદેવ ધ્વારાશહેરની ઓળખને શાળાની ઓળખ સાથે જોડાવાનું એક વિશેષ કાર્ય કરવામાં આવેલ છે. શાળામાં ખાસ પ્રકારની ટાઈલ્સ ઉપર મહાત્મા ગાંધીજી, સરદાર પટેલ, જવાહરલાલ નહેરુ, બાબાસાહેબ આંબેડકર જેવા મહાનુભાવોનાં ચિત્રો તૈયાર કરી મુકેલ છે.સાથે વિશ્વમાં આપણા દેશને અનોખી ઓળખ આપનાર શ્રી વિક્રમ સારાભાઇ, સી. વી. રામન અને હોમી ભાભા જેવા વૈજ્ઞાનિકો અંગે ટૂકી વિગત સાથે લખેલું છે. આ ઉપરાંત સ્વામિ વિવેકાનંદ, રવિન્દ્રનાથ ટાગોર, દુલાકાગ, ઓમકારનાથ ઠાકુર, ગીજુભાઇ બધેકા, સલીમ અલી, મીરાબાઇ, નરસિંહ મહેતા સમાજ સેવકો કે અનેકવિધ ક્ષેત્રના મહાનુભાવો અને વિભૂતિઓ અંગે પણ દીવાલમાં મઢેલી ટાઈલ્સ વડે જોઈ શકાય છે. 

ડગલે ને પગલે અધ્યયન થતું હોય.સતત પ્રેરણા અને ઉર્જા પ્રાપ્ત થતી હોય તેવી આ શાળાની એક વખત મુલાકાત લેવી સૌને ગમશે જ.કારણ આ શાળામાંથી બહાર નીકળતાં સૌ ણે ગમે એવું એક વાક્ય છે.’ રે...બાલુડાં ! હસતાં જા... જો...

શ્રી મનનકુમાર બુદ્ધદેવ 
શ્રી શાંતીવન પ્રાથમિક શાળા.
તાલુકો:મોરબી જીલ્લો:મોરબી 
મોબાઈલ:૦૯૮૭૯૮૭૩૮૭૩ 




KANTILAL B. DONGA


I was a pupil of the well-known educationist and administrator of Saurashtra, Shri Dholarrai Mankad. He influenced me greatly. The institutions in which I studied, Gopaldas Maha Vidyalaya and Aliyapada Adhyapan Mandir at Dhoraji, inspired me to become a good teacher. The Gondal area of Saurashtra had a tradition of compulsory education when it was under princely rule. The former ruler of Gondal state, Shri Bhagvatsinhji, was a far-sighted ruler. I have great admiration for his educational administrative acumen. The literacy levels in this area were reasonably good when we undertook the literacy mission in our village.
My main educational goals have been the following:
• Improvement of the physical environment of the school.
• Children-run children’s shop (self management).
• Publication of compilations by children.
• Developing creativity in children.
• Instruction in the Ramayan and the Gita.
• Teachers’ credit cooperative in school.
When I started working in my present school I found the conditions very insanitary. People used to use the land attached to the school as an open-air toilet and a rubbish dump. I tried to reason with them not to do so, but my words did not have much effect. I then decided to let the people use the land as a rubbish dump, but made it a point to clean the area myself everyday. Soon my students and fellow teachers joined in this regular cleaning drive. The people in the village were shocked and stopped using the school land as a place for rubbish. However, the practice of students cleaning the school compound everyday continues even today. I believe that the physical environment in which children study and play should be clean and teachers should ensure such an environment.
Children’s shop
The children’s-shop scheme was introduced around 20 years ago. This initiative had three objectives:
1. To provide the children with a learning experience based on small business transactions.
2. To provide a facility for children, managed by the children themselves, as well as to develop
in the children a sense of pride. 3. To raise small amounts of money for welfare activities.
The students manage the shop with some guidance from their teachers. We keep costs to the minimum possible. For instance, one of our teachers who is visually handicapped, suggested that he could buy the stocks for the shop from the town since he did not have to pay bus fares. The shop initiative has been very successful. The children enjoy running it and the school gets some money every year for children's welfare activities.
Learning through writing and visits
We also collect paper which is not being used and encourage children to write articles. The topics covered have included literature, interesting facts, things children should know, short comic stories. Usually the matter is compiled from various sources, though sometimes original matter does appear. The output is brought out under the children’s names. One particularly good compilation was a collection of various photographs of Indira Gandhi which was brought out when she died. This collection had some very rare pictures. Initiatives like these bring out the children’s creativity and also make parallel learning possible.
We take our students for visits to good educational institutions, cooperatives and panchayats so that they are exposed to the working of these institutions. Another experiment I carried out involved selecting passages from scriptures like the Ramayan and the Gita and instructing the children in the morals such scriptures teach us.
Television is a recent development. Many children watch TV regularly nowadays. I was intrigued by their behaviour and asked them, “What do you see most on TV?” They told me film-songs. I found that children imbibe a lot from the fantasies that are presented in the songs. I think that TV has its strengths from the point of view of education. But the misuse to which it is put needs to be controlled. I explained to the students that the behaviour one sees on TV is far removed from what happens in daily life. Some of the students realised this point.
Resource mobilisation
I must have collected about Rs. 400,000 for my school from various donors. In addition, I maintain a school fund to which the following contribute: children’s shop, parents when they enrol their children in school for the first time, former students and students who leave school on completion of their primary schooling.
Initially I did not get much support from the community. So I decided to work with individuals who could directly contribute to the school. For instance, I got desks made by our village artisan. I explained to him that he had to contribute some of his labour free to the school. He agreed. He had the satisfaction of doing something worthwhile for the school and I had the desks made at a low cost. I believe that even in an economically backward area like the one
where I live, one can raise resources for the school provided one’s commitment to the school and to the children is obvious. Many of the parents of the students are labourers. The most satisfying moments for me are when they present me with small amounts of Rs. 20 to Rs. 50 as their contribution for my labour. Slowly I roped in other members of the community into raising funds for improving the assets of the school. We now have a tape recorder, radio, physical training equipment like dumbbells, and musical instruments like harmonium, all mobilised from the community. I believe that for children from economically poor backgrounds, such additions have a far greater meaning in terms of quality of education. We also have an intercom system in each class which was set up by one of our former students. The water tank and lights have been contributed by our former students.
Networking with the village community and high school
My relationship with the village community may seem paradoxical. My personal belief is that there are more disadvantages than advantages in panchayat administration of primary education. At the same time, we have a functioning village education committee, comprising panchayat members. The committee takes part in school development activities. We involve panchayat members in mid-day meal scheme review meetings and in the pay-centre school meetings. The electricity bills of the school are paid by the panchayat. If the teachers think that a particular television programme is of educational importance, arrangements are made in the school compound for everyone to sit and watch the programme. What has possibly helped in maintaining good relationships with the panchayat is my principle of not gossiping about school matters in the village and not bringing village politics into the school.
I have also established good links with the high school teachers and the boys’ school in the village. We share laboratory equipment and sometimes we organise science experiments in the high school.
Involving colleagues
I received the state best-teacher award in 1984. However, the credit should go to all my fellow teachers. I have always believed in developing positive peer relationships. A peacock can look graceful only if it has feathers. I have also instituted the practice of encouraging my teachers to involve themselves in improvement of the schools attached to our pay centre. One of our teachers has undertaken to repair the boys’ school. Also all teachers do not take up such activities at the same time. We take turns. This year (1995) we have selected two schools under an infrastructure improvement project. We have already persuaded a well-off doctor to contribute to one of the schools. We visit our associated schools regularly, interact with the teachers and try to solve their problems collectively. Such activities help me to train the junior teachers also. I hope they will continue the tradition. I also tell my teachers that if a roti which is being cooked is not moved around, it will burn. Likewise, teachers should constantly upgrade themselves by looking for learning opportunities, if they are not to stagnate. The education system also needs to be under constant scrutiny so that changes can be made at the appropriate time.
As an active member of the teachers’ federation I have been involved in the study circles set up for teacher development. We are also working towards the establishment of a research centre for primary education. This should be ready in another two years. Such a centre should provide small research grants to good teachers because till now what we have seen in primary education are many experiments. Some of these have been short-term in nature. What we need to know are the effects of such interventions. Information exchange is another area for improvement and use of audio-visual educational aids should also be promoted.
After retirement I plan to start a private primary school in the village. I have already registered a trust called the Mahadev Vidyalaya Trust. I hope to continue some of the good practices which I have been following. I believe in steady and well thought out work. Only the light shed by consistent action will dispel darkness.

@#@



“. . . if a roti which is being cooked is not moved around, it will burn. Likewise, teachers should constantly upgrade themselves by looking for learning opportunities, if they are not to stagnate

ईद की राम राम

रे भाई...
तन्ने ईद की राम राम।
हरियाणवी भाषा में ये संवाद हैं।एक चौधरी चाचा अपने पडोशी को रोजाना राम राम करते हैं।ईद के मौके पर सामने मिलते है।चाचा चौधरी उन्हें ईद पर्व के राम राम करते हैं।सामने वाला भी उसका स्वीकार करता हैं।
हरियाणा के काजल कुमार अच्छे कार्टूनिस्ट हैं।उन्हों ने हमारी संस्कृति को पकडकर एक दमदार कार्टून बनाया हैं।

@#@
तू हिन्दू बनेगा न मुसलमान बनेगा।
इंसान की औलाद हैं,इंसान बनेगा।

कोंन खुश


बच्ची ओर मा।
दोनो साथ चल रहे हैं।
मा कुछ सोच के साथ चल रही हैं।बच्ची जो हैं बहोत खुश हैं।सीधा दिखता हैं कि उसकी किताबे लाई गई हैं,सो वो बहोत खुश हैं।सोचिए अपने कंधे पे इतना बोझ वो लड़की कैसे उठा पाएगी।
उसकी माँ शायद इसी फिक्र में चलती हैं।
गुजरात काउंसिल ऑफ एज्युकेशन रिसर्च एंड ट्रेंनिग(GCERT) के पूर्व नियामक श्री नलिन पंडित ने मुजे ये फोटो भेजा हैं।
क्या शिक्षा इतनी भारी भी हो सकती हैं।क्या ऐसे ही पढ़ाई खत्म करके हम समृद्ध भारतका निर्माण करेंगे?क्या ऐसे ही स्किल्ड भारत का निर्माण होगा?आज की शिक्षा व्यवस्था में कई सवाल हैं।उन सवालों के सामने हम क्या कर सकते हैं? हमे क्या करने की आवश्यकता हैं,ऐसी बहोत सारी समस्याएं हैं जो आज भी नजर अंदाज की जा रही हैं।

@#@
जॉय फूल लर्निग पसंद करने वाले मातापिता आने बच्चो को लर्निग के साथ जॉय कर पाए ऐसी स्कूल में दाखिल करवाने के लिए नहीं सोचते हैं।आज तो सिर्फ परसेंटाइल की बात चलती हैं।

Sunday, June 17, 2018

કલામ સર : ઇફતાર

અબ્દુલ કલામ.
સિર્ફ નામ કાફી હૈ.
ભારત રત્ન,મિસાઈલ મેન અને પૂર્વ રાષ્ટ્રપતિ એ.પી.જે.અબ્દુલ કલામ. રાષ્ટ્રપ્રેમી અને વિચારક અબ્દુલ કલામ.એમનો ફોટો ઘરમાં રાખવો ગમે.હું એમને 5 વખત નજીક થી જોઈ અને મળી શક્યો છું.મારા માટે એ જાણે જન્નત છે.એમની સાથેના મારા ફોટો ક્યારેય શેર કર્યા નથી.કદાચ એ યોગ્યતા મારી ન હોવાનું માનું છું.રમજાન મહિનામાં ઇફતાર નું આયોજન થાય.રાજકીય પક્ષો અને સૌ કહેવાતા મોટા માથા ઇફતાર પાર્ટીનું આયોજન કરે અને વધુ મોટા થવા મહેનત કરે.આવું કરે એ કલામ નહીં.
આ વાત ક્યાંક વાંચેલી છે.આ વર્ષ 2002ની વાત છે.
ડો.એ.પી.જે. અબ્દુલ કલામ ભારતના રાષ્ટ્રપતિનો હોદો સંભાળ્યો અને થોડા સમય બાદ પવિત્ર રમઝાન માસ આવ્યો. વર્ષોથી રાષ્ટ્રપતિ ભવનની એક પ્રણાલીકા રહી છે કે રમઝાન માસમાં ભારતના રાષ્ટ્રપતિ દેશની ગણમાન્ય મોટી-મોટી હસ્તીઓને ઇફતાર પાર્ટી આપે.
આ વખતે તો રાષ્ટ્રપતિ પોતે જ મુસ્લીમ હતા એટલે રમઝાનની ઇફતારનું જોરદાર આયોજન કરવાનું રાષ્ટ્રપતિ ભવને નક્કી કર્યુ. ડો.કલામે એમના મિત્ર જેવા પી.એમ.નાયરને કહ્યુ, "આ ઇફતાર પાર્ટીમાં તો બધા ધનિક લોકો જ આવે. એ લોકોને જમાડો કે ન જમાડો એનાથી શું ફેર પડવાનો. આપણે ઇફતાર પાર્ટી કરીને આવા ધનવાનોને નથી જમાડવા એ તો રોજ સારુ-સારુ જમે જ છે. આપણે અનાથાલયના બાળકોને સરસ ભોજન કરાવીએ. તમે તપાસ કરો કે ઇફતાર પાર્ટીનું આયોજન કરીએ તો એનો કેટલો ખર્ચો થાય ?"
પી.એમ.નાયરે આ બાબતે તપાસ કરી અને ડો.કલામને કહ્યુ,"સર, ઇફતાર પાર્ટી માટે લગભગ 22 લાખ જેટલો ખર્ચો થાય". ડો.કલામે કહ્યુ, "તમે ટીમ બનાવો અને અનાથાલયોના બાળકો માટે કપડા, ધાબળા, મિઠાઇ વગેરેની વ્યવસ્થા કરાવો. આપણે નાના-નાના બાળકોને રાજી કરવા છે. બાળકો રાજી થશે તો અલ્લાહ રાજી જ છે. ગરીબ ઘરના બાલકોની ખુશી એ જ આપણા માટે ઇફતાર પાર્ટી."
આવું જ આયોજન એમને રાષ્ટ્રપતિ બન્યા ત્યારે પહેલા બાલ દિન મા કર્યું હતું.આખા ભારતના દરેક રાજ્યમાંથી 10 બાળકોની પસંદગી કરાઈ હતી.સરકારી શાળાના અને અન્ય તેજસ્વી ભારતના બાળકોને રાષ્ટ્રપતિ ભવનમાં નિમંત્રણ આપવામાં આવ્યું હતું.

@#@
2022 નું કલામ સરનું સ્વપ્ન આપણે પૂરું કરી શકીએ તો જ એમને આપણી અંજલિ.

Saturday, June 16, 2018

વિવેકાનંદ: :પત્ર અને વેદના

સ્વામી વિવેકાનંદ.સમગ્ર વિશ્વમાં હિન્દુ ધર્મને ઓળખ અપાવનાર વિવેકાનંદ.એમનું સાચું નામ નરેન્દ્ર.તેમનું બાળપણ ખરેખર વાંચવા લાયક છે.એમના કર્યો તો વિવેકાનંદને નામે આપણે જાણીએ જ છીએ પણ નરેન્દ્ર તરીકેનું જીવન ઓછું ભવ્ય ન હતું. દેશ વિદેશના લોકોની સાથે વિવેકાનંદ પત્ર વ્યવહાર કરતા.એવો જ એક પત્ર, સ્વામીવિવેકાનંદજીનો પ્રેણાદાયી પત્ર આપને વાંચવો ગમશે. સ્વામીવિવેકાનંદ જી શિકાગો હતા.શિકાગો થી તેમણે ૨૯ જાન્યુઆરી ૧૮૯૪ ના રોજ દીવાન સાહેબશ્રી હરિદાસ બિહારીદાસ દેસાઈનેં લખેલો આ પત્ર છે. મને આ પત્ર શ્રી લાલભાઈ દેસાઈ એ મોકલ્યો છે.જે ડીસા ખાતે શિક્ષક તરીકે રાષ્ટ્ર સિંચન કરવામાં મશગુલ છે.
તો પત્રની વાત...

પ્રિય દીવાનજી સાહેબ.

આપનો પત્ર મને થોડા દિવસ પહેલાં જ મળ્યો. આપ મારી દુઃખિયારી મા અને ભાઈઓને મળવા ગયા હતા તે સાંભળી પ્રસન્નતા થઈ. આપે મારા હૃદયના એકમાત્ર કોમળસ્થાનને સ્પર્શ કર્યો છે. દીવાનજી આપે જાણવું જોઈએ કે હું કોઈ પથ્થર હૃદય પશુ નથી દુનિયામાં જો હું કોઈને પ્રેમ કરૂ છું તો તે મારી માતાને. એટલા માટે જ મારા સામે એકબાજુ હતું ભારત તથા આખી દુનિયાના ધર્મોના વિષયમાં મારા કલ્પિત સ્થાન અને એ લાખો નર-નારીઓ પ્રત્યેનો મારો પ્રેમ જેઓ યુગોથી ડૂબતા જઈ રહ્યા છે. તેમને મદદ કરવા વાળું કોઈ નથી. એટલું જ નહીં તેમની સામે કોઈ ઘ્યાન પણ નથી આપતું અને બીજી બાજુ હતા મારા પ્રિયજનો. પરંતુ નિક્ટસ્થ અને પ્રિયજનોને દુ:ખી કરવાનું મેં પહેલું પસંદ કર્યું. બાકીનું બધું ભગવાન સંભાળી લેશે. અગર જો મને કોઈ વાતનો વિશ્વાસ છે તો એજ કે ભગવાન મારી સાથે છે. જયાં સુધી હું નિષ્કપટ છું ત્યાં સુધી મારો કોઈ વિરોધ કરી શકશે નહીં કારણકે પ્રભુજ મારો સહાયક છે. ભારતમાં કેટલાય લોકો એવા હતા જે મને સમજી શક્યા નહી અને તે દુખીયારા સમજી પણ કેવી રીતે શકે ? કારણ કે ખાવા-પીવાની દૈનિક ક્રિયાઓ છોડી તેમની દ્રષ્ટિ ક્યારેય આગળ વધી નહી. તમારા જેવા કોઈ કોઈ ઉદાર હૃદયી મનુષ્ય મારા ગુણગ્રાહી છે એ હું જાણું છું. ભગવાન તમારું ભલું કરે. મારી કદર થાય કે અપમાન, મેં તો આ નવયુવાનોનું સંગઠન કરવા માટે જન્મ લીધો છે. એટલું જ નહીં, દરેક નગરમાં સેંકડો લોકો મારી સાથે જોડાવા તૈયાર છે અને  હું  ઈચ્છું છું કે તેમને કયારેય ન રોકાનાર ગતિશીલ તરંગોની જેમ ભારતમાં ચારેબાજુ મોકલું જે દીનહીન અને પદદલિતોના બારણે જઈને સુખ ,નૈતિકતા અને ધર્મનું શિક્ષણ આપે. અને આ હું કરીશ અથવા મરીશ. 
પ્રત્યેક મનુષ્ય તથા રાષ્ટ્રને મહાન બનાવવા માટે ત્રણ વસ્તુઓ આવશ્યક છે. (૧) સદાચારની શક્તિમાં વિશ્વાસ (ર) ઈર્ષ્યા અને સંદેહનો પરિત્યાગ (3) જે સત્કર્મ કરવામાં પ્રયત્નશીલ છે તેને મદદ કરવી.
એવું કયું કારણછે કે હિન્દુરાષ્ટ્ર પોતાની અદભૂત બુદ્ધિ અને અનેક ગુણોથી યુક્ત હોવા છતાં ટુકડે ટુકડા થઈ ગયું. હું તેનો જવાબ આપીશ ”ઈર્ષ્યા”. ક્યારેય પણ કોઈ જાતિ એકબીજા તરફ ક્ષુદ્રભાવથી ઈર્ષા કરવા વાળી ન હોય તેવી આપણી હિન્દુજાતી છે અને જો તમે ક્યારેય પશ્ચિમી દેશોમાં જશો તો તમને આનો અભાવ ને અનુભવ સૌથી પહેલો થશે. 
ભારતમાં ત્રણ માણસો એકસાથે મળીને પાંચ મીનીટ સુધી પણ કોઈકામ કરી શકતા નથી. દરેક મનુષ્ય પોતાનો અધિકાર પ્રાપ્ત કરવાનો પ્રયાસ કરે છે અને અંતમાં આખા સંગઠનની દુર્દશા થાય છે. ભગવાન -ભગવાન કયારે આપણે ઈર્ષ્યા કરવાનું છોડીશું ? આવા રાષ્ટ્રમાં ખાસ કરીને બંગાળમાં,  એવા વ્યક્તિઓનું એક સંગઠનનું નિર્માણ કરવું જે પરસ્પર મતભેદ હોવા છતાં અટલ પ્રેમ સૂત્રયી બંધાયેલા હોય. શું આ આશ્ચર્યજનક વાત નથી ? આ સંઘ ક્રમશઃ વધતો જશે. શાશ્વત શક્તિ અને સમુન્નતીથી સંબંધિત આ અદભૂત ઉદારતા આખા ભારતવર્ષમાં ફેલાઈ જશે.  ઘોરઅજ્ઞાન, દ્વૈષ, જાતિભેદ, અંધવિશ્વાસ અને ઈર્ષ્યા  વગેરે હોવા છતાં, જે આ રાષ્ટ્રની  પૈતૃક સંપત્તિ છે તે ઉદારભાવ આ રાષ્ટ્રમાં સંજીવની શક્તિનો સંચાર કરશે અને તેના રોમ રોમમાં સમાઈ જશે. ‘સાર્વભૌમ નિરાશાના આ મહાસમુદ્રની વચ્ચે આપ ગણ્યા ગાંઠચા ઉદાર ચરિત્રોમાંથી  એક છો. જેઓ ચટ્ટાનની જેમ અડગ ઉભા રહે છે. 
પ્રભુ સદા સર્વદા તમારું કલ્યાણ કરે.
સદૈવ આપનો શુભ ચિંતક
વિવેકાનંદ


બોલો...એ વખતેય ભારતમાં આવું જ હતું.વિવેકાનંદ ની વાત જાણે થોડા દિવસ પહેલા લખાઈ હોય એવું લાગે છે.શું ત્યારથી આજ સુધી કોઈ સુધારો નથી.

@#@
મને કોઈએ થોડા દિવસ પહેલાં કીધું કે વિવેકાનંદ વિશે એક વાર્તા લખી આપો.મેન કીધું મારાથી એમના એકેય જીવનની વાર્તા તો ન જ બની શકે. ભવ્ય જીવન વાર્તાથી નહીં જ સમજાય એવું હું સમજુ છું.

माराडोना:पेले


आज कल विश्व में दो चर्चा तेज हैं।एक अमेरिकन प्रमुख ओर साउथ कोरिया के शासक का स्नेह मिलन ओर वर्ल्ड कप फुटबॉल प्रतियोगिता।

जब भी फुटबॉल की बात चलती हैं,एक खिलाड़ी का नाम सदैव सामने आता हैं।फुटबॉल में दो दिग्गज भगवान माने जाते हैं।उन दो नो के बारे में थोड़ी बात करेंगे।

मेरेडोना सदा के लिए फुटबॉल ग्लेमर में सबसे आगे हैं।सिर्फ पांच फुट की हाइट के साथ विश्व में उनके नाम से 34 गोल किखे जा चुके हैं।उन्होंने आज तक 21 विश्वकप की मैच खेळी हैं,उसमें उन्होंने 21 गोल दागे हैं।उन्होंने 1982 से 1994 तक चारो वर्ल्ड कपमें खेला हैं।1986 में उन्होंने अर्जेंटीना को विश्व विजेता बनाया था।

वैसा ही दूसरा खिलाड़ी हैं पेले।उन्हें इस गेम के पर्याय के रूप में देखा जाता हैं।पूरे ब्राजील में फुटबॉल को उनके बजह से अधिक लोकप्रियता प्राप्त हुई हैं।1958 से 1970 तक वो विश्वकप में खेले थे।उनकी टीशर्ट पे सदा 10 नम्बर लिखा होता था।उन्होंने आज तक 77 गोल दागे हैं,उसमें से 12 वर्ल्ड कप के लिए थे।उन्होंने 3 बार ब्राजील की विश्व चेम्पियन टीम का हिस्सा बने थे।भारत में सिर्क क्रिकेट को ही खेल मन जाता हैं।बाकी की बहोत सारे खेलो के महासंघ आज भी किराये के मकान में हैं।भारत का क्रिकेट कंट्रोल बोर्ड दुनिया में सबसे अधिक पैसे वाला ग्रुप हैं।वो भारत के नाम पे कम्पनी बिजनेस जैसे बोर्ड को चलाते हैं।ठीक हैं एक खेल तो किसीभी तरीके से हमारे यहां फेमस हैं।

@#@
ऑल टाइम ग्रेट गेम याने फुटबॉल।दुनिया के 32 देश इसमें हिस्सा ले रहे हैं।32 देश हिस्सेदार हो इतना बड़ा ये एकलौता जेम हैं जिसे मैदान में खेला जाता हैं।

Friday, June 15, 2018

हमारी चाह....


हम क्या चाहते हैं।
सबसे फके उसे तय करो।
जो तय करते हैं इस के लिए आप कर ही पाएंगे ऐसे खयाल रखो।ऐसा खयाल ओर ऐसी जानकारी और इस के पीछे किया गया काम आप उसे कर पाएंगे ऐसा विश्वास दिलाता हैं।

ऐसा विश्वास और ऐसी हिम्मत ही हमे सफल बनाने के लिए काफी हैं।सवाल ये हैं कि जो भी तय किया हैं उसे हम हांसिल करना क्यों चाहते हैं।इसका जवाब अलग अलग हो सकता हैं।हम ऐसे सवाल ओर उस के जवाब भी खोजने चाहिए।

मन चंगा तो कथरोट में गंगा। मन बनाना हैं।गुजरात के सीनियर केबिनेट मंत्री और राजकीय अग्रणी एवं शिक्षा मंत्री श्री भुपेंद्रसिंहजी चुडासमा जी का ये तकिया कलाम हैं 'मन बनालो' यही आजका संदेश हैं,जरूरत हैं।एक प्रज्ञा चक्षु याह्या सपाटवाला अगर दो बार यूनिवर्सिटी में गोल्ड मेडल प्राप्त कर पाते हैं,phd के लिए दो बार नीट पास कर सकरे हैं तो हम देखने वाले क्यो बड़ा करने का न सोचें?


@#@
आज सोचो ओर आज से अमल करो।जो होगा अच्छा होगा या हो पायेगा।यही सफ़लताकी निशानी बन सकती हैं।

14 जून ओर क्रांति


थोड़े दिनों पहले की बात हैं।14 जून की बात हैं।उस दिन विश्व के समृद्ध क्रांतिकारी की जन्म जयंती थी।उनका नाम हैं चे ग्वेरा।अपने देश के सन्मान को उन्होंने इतना ऊंचा चढ़ाया की आज विश्वमें उन्हें याद किया जाता हैं।उनकी फोटो हमारे लिए पहचानी हुई होगी।टीशर्ट वे ये फोटो आपने अवश्य देखी होगी।

'चे ग्वेरा ने कहा था :-

"एक क्रांतिकारी डॉक्टर बनने के लिए, या फिर कहें कि एक क्रांतिकारी ही बनने के लिए, एक क्रांति की जरूरत होती है। अलग थलग रह कर किये गए निजी प्रयास, अपने तमाम आदर्शों की पवित्रता के बावजूद, किसी काम के नहीं होते, और अगर कोई आदमी अकेले ही काम करते हुए, अमेरिका के किसी कोने में किसी बुरी सरकार और प्रगतिरोधी सामाजिक परिस्थितियों के खिलाफ लड़ते हुए, किसी महान आदर्श के लिए पूरी जिंदगी का बलिदान भी कर देता है तो भी उससे कोई फायदा नहीं होता। एक क्रांति को पैदा करने के लिए हमारे पास वह होना चाहिए, जो आज क्यूबा में है, यानि पूरी जनता की लामबंदी।
और अंततः आज आपके सामने, अन्य सभी बातों से ऊपर, एक क्रांतिकारी डॉक्टर, यानि कहें तो वह डॉक्टर जो अपने पेशे से सम्बंधित तकनीकी ज्ञान को लोगों और क्रांति की सेवा में लगाता हो, बनने का अधिकार भी है और कर्तव्य भी।"

यूँ तो चे एक डॉक्टर थे, लेकिन उन्होंने मानवता की बीमारी, पूंजीवाद, को पहचान लिया था और इस बीमारी के खिलाफ जीवन पर्यन्त संघर्ष में लगे रहे थे।वे आजीवन एक क्रांतिकारी रहे और एक क्रांतिकारी के रूप में ही शहीद हुए। 14 जून को  र्नेस्टो चे ग्वेरा का जन्मदिवस है। डॉक्टर्स फॉर सोसाइटी की तरफ से हम उन्हें क्रांतिकारी सलाम करते हैं।

@#@

क्रांति जीवन का हिस्सा होनी चाहिए,जिस व्यवस्था को बदलने से समाज को शांति मील वोही क्रांति कहि जाएगी।

Thursday, June 14, 2018

कुछ खास


कुछ खास हैं,क्यो की वो हमारे आसपास हैं।हम बहोत सारी चीजें ऐसी देखते हैं कि जिस की वजह से हमे उसे बार बार याद करने का मन करता हैं।कुछ बाते ऐसी होती हैं जो हमे कुदरत के करिश्मो की तरह होती हैं।
आज का ये फोटो भी वैसा ही हैं।एक बच्चा स्कूल बैग के साथ निकला हैं, उसने जैसे सूरज को अपने पैरों के नीचे पकड़ लिया हैं।
अगर सूरज सिद्धि हैं तो वो बच्चा एक प्रयत्न कर्ता हैं।हो सकता हैं ये फोटो खींचने के लिए समय और समझ को खर्चा होगा एमजीआर उसका संदेश अच्छा मिलता हैं।आप भी ऐसे फोटोग्राफ हैं तो मुझतक पहुंचाए।आप के फोटो के लिए फोटो लाइन लिखके 'Bee The Change' में शेर करेंगे।

@#@
आज की ये पोस्ट आप के सहयोग के लिए हैं।रोज लिखना पसंद हैं मगर कभी कभी विषय नहीं मिलता।मुजे या मुझसे लिखवा ने के लिए सहयोग करें।

गांधी के विचार



गांधी एक व्यक्ति।
गांधी एक विचार।
कहिए कि गांधी एक विचारधारा।
आज भी गांधी विचार से जीने वाले लोग हमारी आसपास होते हैं।ऐसे लोग जो हमारे लिए आदर्श होते हैं।किसी एक जगह जब गांधी को याद करना होता हैं,सभी उन्हें चरखे के लिए याद करते हैं।

गांधी याने चरखा ही नहींआज के समय में अगर गांधी हिट तो शायद टेक्नोलॉजी को बढ़ावा देते।बापू बेरिस्टर थे,ओर अपने कर्म को वो लोगो के सामने रखते थे।कुछ लोग उन्हें जुनवानी कहते हैं।कुछ लोग उन्हें अशक्त कहते हैं।मगर गांधी एक विश्व विभूति हैं।दुनियाका कोई देश ऐसा नहीं जहाँ बापू के नाम का रास्ता या चोक न हो।
आज के समय में गांधीजी को अहिंसा के लिए याद करना जरूरी हैं।किसी के सन्मान को ठेस पहुंचाना एक तरफ से हिंसा हैं।ऐसी हिंसा के लिए हम हमारी जिंदगी को बर्बाद करते हैं।किसी का अपमान करना अगर हिंसा हैं तो किसी को सन्मान देना अहिंसा माना जाना चाहिए।महर ऐसा नहीं हैं।


@#@
सिर्फ बाते करने से जीवन गांधी जैसा नहीं होता,जो कहते हैं उसे करना भी पड़ता हैं।निभाना भी पड़ता हैं।

Wednesday, June 13, 2018

हमारी जिम्मेदारी

व्यक्तिगत और सामूहिक।
हम दो तरीके से काम करते हैं।
हर बार सफलता मिलने के लिए ही हम प्रयत्न करते हैं।मगर वो संभव नहीं हो रहा हैं।
जब हमारे बहोत सारे प्रयत्न के बावजूद भी हम सफल नहीं होते हैं तो हमे दुख होता हैं।मैनेजमेंट में सफलताके लिए 14 प्रयत्नों को समजाया गया हैं।क्या हमारे पास एक ही काम 14 तरीको से या 13 से अधिकबार करने की धीरज हैं।
कोई लक्कड़ हार 95 वे बार कुहाड़ी को मार के पेड़ काटने की कोशिश करता हैं,हो सकता हैं 95 प्रयत्नों के बाद वो असफल रहा हो।अब हीग ये की कोई दूसरा व्यक्ति सिर्फ 5 बार कुहाड़ी मारकर पेड़ काट लेता हैं।किस के प्रयत्नों से ये हुआ!पहले लक्कड़ हारे के कारण या दूसरे ने ही ये कर लिया।
हम असफल होंगे तो वो असफलता हमारी हैं।अगर हम सफल होंगे तो लोग उसके बाद हमे विशेष व्यक्ति बनादेंगे।कहते हैं कि ताला खोलने के लिए अगर 10 चाबी हैं,तो हमे दस चाबी खत्म होने तक हमारी कोशिश नहीं छोड़नी चाहिए।


@#@
कोशिश करना हमारा कर्तव्य हैं,कर्तव्य को पूरा करने का हौंसला ओर शक्ति भगवान या कुदरत से मिल जाती हैं।